Regjeringa varslar eit «skikkeleg krafttak»
Regjeringa har kommet med eit nytt krafttak som skal gjere det lettere å bygje kraftverk og nett i Noreg. Dei vil forenkle søknadsprosessen, gi NVE to år til å handsama konsesjonssaker og halvera tida det tek å byggja nasjonalt og regionalt straumnett. Målet er å få meir fornybar energi ut på nettet kvikkeare. Det høyrest bra ut, men det er viktig å sjå om tiltaka faktisk fører til meir kraft og meir kapasitet, eller om dei berre blir nye papirøvelser.
Det har blitt for lett å seia nei
Advokatfirmaet Thommessen har sett på tiltaka og kallar dei eit steg i rett retning. Dei peik også på ein svakheit: i dag er det ofte lettere å få nei enn ja når det gjelder kraftutbygging. Lovverket og regelverket legger mykje vekt på å verne natur, miljø og landskap, men ikkje like mykje på å verdsette nytta av å produsere meir fornybar kraft. Når staten sier at Noreg treng meir grønn energi, må også verdien av den kraften få ein reel plass i vurderinga. Uten det vil mange gode prosjekt fortsatt bli avsla, selv om dei har låg miljöpåverkan og god økonomi.
Startar med minuspoeng
Ein av problemene er at mange føler at kraftutbygging startar med ein slags minuspoeng før det overhoden har begynt. Det er ikkje bare lange køar og mangel på sakshandsamarar som skaper forsinkingar. Det ligger dypare i måten myndighetene samarbeidar på. Guro Brandshaug frå Varanger Kraft har i ein masteroppgåvd sett på korleis Energidepartementet, NVE og Statnett samarbeidar. Funna hennes viser at dei sentrale aktørane ikkje alltid trekk i same retning. Når kvar part har sine egne prioritetar, blir det vanskeleg å få felles framdrift.
Reaktiv NVE-praksis
Studien til Brandshaug viser at Statnett er under press for å bli meir proaktiv og byggja nett i takt med framtida behov, medan NVE har utvikla ein meir forsiktig og reaktiv praksis. NVE venter ofte på at ein søknad er komplett før dei begynner å vurdere den, og dei leggjer mykje vekt på å vurdere hvert enkelt prosjekt isolert. Energidepartementet styrer ikkje tydelig nok både NVE og Statnett mot eit felles mål. Derfor får kvar myndighet rom til å utvikla sine egne arbeidsmåtar og logikkar, som kan trekk i motsatte retningar. Når politikarane sier at me skal byggja meir kraft og meir nett, men lovverket og forvaltninga dreg i ei anna retning, hjelper det lite å sette nye tidsfristar.
Me manglar ikkje ressursar
For småkrafta er situasjonen spesielt interessant. NVE anslår at det teknisk og økonomiske potensialet for ny småkraft er omkring 14 TWh – omtrent dobbelt så mykje som potensialet for ny stor vasskraft. Ressursane er der: vannføre, interesse frå grundeigaren, teknisk kompetanse og tilgang på kapital. Det som manglar, er framdrift. Vi treng ikkje at alle småkraftprosjekt skal få ja. Gode prosjekt skal få ja, dårlege skal få nei. Men dei må få eit svar innen ein rimleg tidsramme. Det kan ikkje vera normalt at prosjekt blir liggjande i årevis medan politikarane samtidig advarar mot kraftunderskott, ber industrien om å elektrifisera og ønskjer ny næringsutvikling.
To år kan fort bli fem
Regjeringa sitt forslag om ein frist på to år for konsesjonshandsaming er et viktig steg. Men fristen starter først når søknaden er registrert som komplett. Deretter kommer eventuelle klagehandsaming. Om definasjonen av «komplett søknad» blir flyttande eller for vag, har vi berre flytta flaskehalsen frå ein del av prosessen til ein annen. Ein to-årsfrist er lite verd dersom det først tek fleire år å få starta klokka på grunn av uklarheit omkring kor mykje dokumentasjon som faktisk er nødvendig. Regjeringa må derfor sette klare krav til kor raskt NVE skal avklara om ein søknad er komplett, og kor omfattande materiale som faktisk kreves. God sakshandsaming er viktig, men den må vere effektiv, ikkje bara omfattande.
Nettet avgjer
For småkrafta er nettet minst like viktig som konsesjonen. Ein konsesjon er lite verd dersom kraftverket ikkje får tilgang til nettet. Brandshaug peiker på eit viktig skilje: Statnett ønskjer i større grad å planleggja nett ut frå framtidige behov, medan NVE, etter studien, tendenser til å holde seg til enkeltprosjekt og dagens situasjon. Ein godt eksempel er 420 kV linja til Varangerbotn. Konseptvalet ble gjort for rundt 20 år sidan, konsesjonssøknaden kom i 2021 og planen var først å være ferdig i 2030. No er tidspunktet flytta til 2034. Slik kan vi ikkje bygge eit energisystem som er rustet for framtida. Når nettplanlegging og konsesjonshandsaming ikkje jobber saman, blir resultatet forsinkingar og unødvendige kostnader.
Me har hatt nok kraftplanar
Brandshaug sitt kanskje viktigaste funn er enkelt: politiske ambisjonar alene er ikkje nok. Lovverket og reguleringane må også endrast dersom dei politiske måla skal kunna gjennomførast. Ho peiker på at det som virkelig tel er mål som kan måles: hvor mange kraftverk som faktisk fekk konsesjon, hvor mykje kortere sakshandsamingstida ble, hvor mange nettprosjekt som blei bygde, og hvor mange nye kilowattimar som kom inn på nettet. Dersom krafttaket endar med nye fristar på papiret, fleire prosessar og enda fleire gode intensjonar, har vi ikkje fått noko krafttak – vi har berre fått enda ein kraftplan. For å unngå dette må politikarane sette klare, målbare krav og følge opp om de blir oppfylt. Kun da vil Noreg få meir fornybar kraft og meir nettkapasitet der det trengst.
Lars Emil Berge er styreleiar i Småkraftforeninga og medeigar og styreleiar i småkraftverket Vika kraft.
(Artikkelen er omkring 1 150 ord.)
